🪴 Þorri Líndal

Mean Girls sem stéttabarátta

6 min read

Mean Girls sem stéttabarátta

Regina George

Á yfirborðinu er Mean Girls (2004) ósköp venjuleg unglingagamanmynd. Ný stelpa byrjar í bandarískum framhaldsskóla, lendir í klónum vinsælu stelpnanna og lærir sína lexíu áður en lokadansinum lýkur. Það er auðvelt að afgreiða hana sem létta háðsádeilu á unglingaangist, samkeppni og plastkennda efnishyggju. En ef maður gefur henni aðeins meiri gaum en hún á kannski skilið blasir annað við: saga um stéttabaráttu, sögð í matsal úthverfaskóla.

North Shore er samfélagið í smækkaðri mynd. Í frægu atriði teiknar Janis kort af matsalnum fyrir Cady, og þar fáum við alla stéttaskiptinguna á einu blaði:

Stéttir

  • Actual Human Beings
  • The Plastics, Anti-Plastics, Junior Plastics
  • The Art Freaks
  • Asexual Band Geeks
  • Asian Nerds
  • Cool Asians
  • Burnouts
  • Desperate Wannabes
  • Girls Who Eat Their Feelings
  • J.V. Cheerleaders & Jocks
  • Sexually Active Band Geeks
  • Unfriendly Black Hotties
  • Girls Who Don’t Eat Anything
  • Varsity Jocks

Þetta eru samt ekki fastar stéttir. Mörkin á milli þeirra eru óljós og fólk færist á milli, en valdið er alltaf ójafnt og alltaf á hreyfingu.

Plastið: Yfirstéttin

Regina George, drottning Plastsins, er borgarastéttin holdi klædd. Hún á engin framleiðslutæki. Auður hennar er það sem Bourdieu kallaði félagslegt og táknrænt auðmagn1: vinsældir, útlit og smekkur sem enginn annar í skólanum stenst samanburð við. Völd hennar hvíla ekki á valdbeitingu heldur á því sem Gramsci kallaði menningarlegt forræði2. Hinir samþykkja leikreglurnar hennar og halda að þeir hafi valið þær sjálfir. Reglurnar eru líka skýrar: á miðvikudögum klæðumst við bleiku og fyrrverandi kærastar vinkvenna eru bannsvæði. Hver fær inngöngu ræðst af henni einni.

Hér sést að peningar einir tryggja ekki völd. Gretchen Wieners er líklega ríkari en Regina, enda fann faðir hennar upp Toaster Strudel, en hún er samt í þjónustuhlutverki og betlar eftir samþykki. Það er sá sem stjórnar menningunni sem ræður.

Karen Smith er síðan dæmi um þann sem hagnast á kerfinu án þess að skilja það. Hún gagnrýnir ekkert og spyr einskis, og styrkir kerfið einmitt með því að vera ómeðvituð um það.

Brunabókin er svo meira en slúðurbók. Hún er það sem Althusser kallaði hugmyndafræðilegt stjórntæki3: hún ákveður hvað má segja um hvern og festir þannig í sessi hver stendur hvar í goggunarröðinni.

Cady Heron: Verkalýðurinn vaknar

Cady ólst upp í Afríku í heimakennslu hjá foreldrum sínum, sem eru dýrafræðingar, og veit ekkert um reglur frumskógarins í North Shore. Í fyrstu er hún hlutlaus og vill helst standa utan við þetta allt. Hún er verkalýðurinn áður en hann verður meðvitaður um sjálfan sig: hluti af kerfinu án þess að vita það. Myndin fylgir henni svo hægt og rólega í átt að einhvers konar stéttarvitund, en leiðin þangað er ekki bein.

Innrásin

Janis fær Cady til að laumast inn í Plastið og grafa undan Reginu innan frá. Aðferðirnar eru nánast hernaðarlegar: undirróður, áróður og efnahernaður í formi Kälteen-stanganna sem eiga að grenna Reginu en gera þveröfugt.

Hitt er annað mál að Regina tók Cady opnum örmum frá fyrsta degi. Það má lesa sem herkænsku. Betra er að gera nýliðann, hugsanlegan keppinaut, að vinkonu en að eignast í honum andstæðing. Yfirstéttin innlimar ógnina áður en hún verður að ógn.

Og það virkar. Í stað þess að steypa Reginu af stóli verður Cady smám saman að henni. Hún byrjar að ljúga, klæða sig eins og hún og hugsa eins og hún, og kerfið sem hún ætlaði að rífa niður stendur óhaggað með nýja drottningu. Byltingarhreyfingar sögunnar hafa oft lent í sömu gildru. Franska byltingin afnam konungsvaldið og endaði með keisara, og bolsévikar börðust gegn keisaranum en bjuggu til sína eigin elítu. Žižek talar um kerfisbundið ofbeldi4, ofbeldið sem felst í því að kerfið gengur sinn vanagang og lagar sig að hverri tilraun til að trufla það.

Janis Ian: Lumpenproletariat?

Ef Regina er borgarastéttin og Cady verkalýðurinn, hvar stendur þá Janis? Freistandi er að sjá í henni það sem Marx kallaði lumpenproletariat5: jaðarhópinn utan skipulagðrar verkalýðsbaráttu, pólitískt óútreiknanlegan og auðvelt að snúa gegn málstaðnum. Marx lýsti því hvernig Lúðvík Napóleon, síðar Napóleon III, nýtti einmitt þennan hóp til að komast til valda, og Engels kallaði hann versta bandamann sem hugsast gæti6.

Það er kannski ósanngjarnt gagnvart Janis, en hún passar inn í myndina af einni ástæðu: uppreisn hennar hefur ekkert markmið annað en hefnd. Hún vill fella Reginu en hefur enga hugmynd um hvað eigi að koma í staðinn. Þegar hún áttar sig á því, of seint, að hún hefur ekki breytt neinu heldur bara skipt einni drottningu út fyrir aðra, dregur hún sig út úr leiknum.

Hér eru áhugaverð tengsl við Debord og situationistana, sem vöruðu við því sem þeir kölluðu récupération: að kerfið gleypi andófið og selji það aftur sem vöru.

NOTE

Dæmi um récupération: Pönkið hófst sem andóf gegn neysluhyggju og viðteknum gildum. Í dag selja stórfyrirtæki rifnar gallabuxur og litað hár sem tísku. Uppreisnin varð að vöru: mild, örugg og samþykkt.

Uppreisn Janis átti alltaf á hættu að fara sömu leið. Kannski var það eini raunverulegi sigur hennar að neita að taka þátt.

Samfélag sjónarspilsins

Vordansinn er hápunktur sögunnar og um leið hreinræktað sjónarspil í skilningi Debord7, þar sem ímyndin hefur tekið við af því sem hún á að tákna. Cady er krýnd drottning, nær toppnum sem hún hefur keppst að, og finnur að þar er ekkert. Hún brýtur plastkórónuna og kastar brotunum til bekkjarsystkina sinna. Táknið um völd og forréttindi er brotið og því deilt út. Hún lætur ekki nægja að sjá í gegnum fölsku meðvitundina heldur gerir eitthvað í málinu.

Í lokin er North Shore orðinn friðsælli staður. En myndin skilur við mann með óþægilega spurningu. Í síðasta atriðinu gengur nýr hópur, Junior Plastics, inn á ganginn og Cady ímyndar sér að þær verði fyrir rútu. Kerfið er enn á sínum stað. Er hægt að brjótast út úr því, eða erum við dæmd til að endurskapa það aftur og aftur, föst í sjónarspili Plastsins?

Marxískar þýðingar: Snailgirl 🐌

Footnotes

  1. Pierre Bourdieu, La Distinction: Critique sociale du jugement (1979). ↩

  2. Antonio Gramsci, Quaderni del carcere (1929–1935). ↩

  3. Louis Althusser, „Idéologie et appareils idéologiques d’État“ (1970). ↩

  4. Slavoj Žižek, Violence: Six Sideways Reflections (2008). ↩

  5. Karl Marx, Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte (1852). ↩

  6. Friedrich Engels, formáli að 2. útgáfu Der deutsche Bauernkrieg (1870). ↩

  7. Guy Debord, La Société du spectacle (1967). ↩

Graph View